Dążąc do bycia asertywnym, warto sobie dokładnie i ze szczegółami określić, czym asertywność jest. Warto zbudować sobie w umyśle pewien model osobowości asertywnej, a następnie stopniowo dążyć to tego, by taką osobowość w sobie zbudować. Określmy więc czym jest asertywność i jakie są jej składowe.
Wyrażanie swoich opinii, myśli i emocji, bez prób narzucania ich innym. Osoba asertywna uczestniczy w dyskusji, by wymienić poglądy, ponieważ jest to wzbogacający proces. Nie czuje jakiejś specjalnej potrzeby przekonania innych do swoich racji.
Zdolność mówienia „nie”, bez poczucia winy, ale też bez obrażania się o to, że ktoś w ogóle poprosił.
Umiejętność proszenia innych o przysługi, ze świadomością, że mają oni prawo odmówić. Bez wywierania presji, bez prób wzbudzania poczucia winy jeśli odmówią. Również bez komunikowania niższej pozycji w rodzaju „ja, taki mały robaczek mam taką prośbę i gdybyś wspaniałomyślnie zechciał ją spełnić, to będę dozgonnie wdzięczny”.
Bycie gotowym, by przyznać się do błędu lub do porażki, gdy są one faktami. Brak lęku przed krytyką a jednocześnie umiejętność reagowania na bezpodstawną krytykę, kiedy z taką mamy do czynienia. Osoby asertywne mają głęboko uwewnętrznione poczucie własnej wartości, dzięki czemu nie uzależniają swej samooceny od zewnętrznych osiągnięć. Mogą więc na większym luzie przyznać się do swych niedoskonałości.
Egzekwowanie swoich praw. Kiedy sytuacja tego wymaga, osoba asertywna potrafi upomnieć się o swoje, a także wywalczyć swoje prawa. Nie zawaha się złożyć reklamacji, żądać wypełnienia umowy czy w inny sposób dążyć do spełnienia swoich interesów, nawet jeśli wywoła to konflikt.
Chęć i umiejętność bronienia swojej przestrzeni osobistej. Ta przestrzeń może mieć wiele aspektów, zarówno psychologicznych (nasze wartości, cele i marzenia) jak i czysto materialnej (nasze mieszkanie, rzeczy które do nas należą, a także nasz czas).
Używanie komunikatu „ja” zamiast komunikatu „ty”. Kiedy jest sytuacja, w które należałoby zwrócić komuś uwagę na niewłaściwe zachowanie, osoba asertywna uczyni to mówiąc o swoich odczuciach. Nie będzie oskarżać drugiej osoby, przypisywać jej złych cech charakteru lub zamiarów, ani mówić o niej źle – po prostu powie jakie odczucia wzbudza w niej ta sytuacja. Powie o sobie, a nie o drugim człowieku. Powie na przykład: „kiedy zostawiasz na kanapie brudne ubrania, to czuję jakbyś mnie nie szanował i czuję się zirytowana, bo chce mieć w domu porządek” a nie „zawsze zostawiasz te brudne ubrania porozwalane po całym pokoju. Jesteś bałaganiarzem i nie szanujesz mojej pracy by ten dom utrzymać w czystości”.
Wiele z tych aspektów trudno opisać słowem pisanym, ponieważ asertywność wyraża się nie tylko przez to, co się mówi. Jest ona wyrażana w tonie głosu, w spojrzeniu, w mowie ciała. Trzeba być w prawdziwej sytuacji by ocenić, czy ktoś zachował się asertywnie, czy też nie.